مرکز مشاوره و خدمات مامایى سلامت مادران

امادگى دوران باردارى، زایمان، بعد از زایمان و پرورش کودك

روش کنترل و کاهش درد

   درد پيغامی است كه از طرف سيستم عصبی منتقل می­شود, در واقع يك پديده پيچيده بيوشيميايی است. عناصر مختلفی بين تحريك درد و درك آن مداخله می­كنند. به طور كلی هدف روش­های مختلف مسدود كردن انتقال سيگنال­های درد به مغز است. 
  روش­های كنترل و كاهش درد زايمان به دو گروه دارويی و غير دارويی تقسيم می­شوند. 
  تكنيك­های كاهش درد بايد بر دو اصل استوار باشد: ايمنی زايمان ـ سهولت زايمان
روش­های دارويی: 
   دارو درمانی در زايمان يا به صورت تزريق مسكن­ها و مخدرها از طريق عضلانی و وريدی است و يا به صورت بی­حسی­های موضعی و منطقه­ای و يا به صورت استنشاق گاز N2O در شروع دردهای زايمانی استفاده می­شود. در ميان بی­حسی­های منطقه­ای, روش اپيدورال شايع­تر می­باشد. اين روش بی­حسی, باعث كرخ ساختن و بی­حس كردن نيمه تحتانی بدن می­شود بايد توسط يك متخصص بيهوشی حاذق انجام گردد. 
  ولی بايد واقف بود كه مصرف هيچ دارويی بی­خطر نيست, شايد استفاده بسياری از داروها درد را كاهش دهد ولی متأسفانه انجام آنها, عوارض جانبی دارند كه باعث می­شود استفاده از آن­ها در زمان محدود شود. 
  به اين اميد كه روزی, دارويی كشف شود كه بدون هيچ تداخلی با پيش رفت زايمان يا خطری برای سلامت مادر و جنين, بتواند دردهای زايمانی را كاهش دهد. 
  البته نبايد فراموش كرد كه برای هر مادر رضايت از روند زايمان, رضايت از آن روز بزرگ و لحظه بزرگ شايد به مراتب مهم­تر از رفع كامل درد باشد.
روش­های غيردارويی:
    ۱_ تكنيك كاهش حساسيت درد
    ۲_ تكنيك­های فعال كننده گيرنده­های حسی محيطی
    ۳_ تكنيك­هايی كه باعث افزايش مهار مسيرهای پايين برنده درد می­شوند
    ۴_ روش­های آمادگی دوران بارداری
۱_ تكنيك كاهش حساسيت درد: 
  اين روش باعث كاهش محرك­های دردآور می­شود. از جمله محرك­های دردآور در زمان زايمان كه موجب درد می­شود شامل انقباضات, فشار سر جنين بر روی دهانه رحم و واژن و درد ناشی از كشش رباط­ها بر روی مفاصل است. روش­ها عبارتند از: 
 تغيير وضعيت و حركت مادر در حين دردهای زايمان يا ليبر (Labor) 
 فشار مخالف: با استفاده از دست با ايجاد فشار به نقاطی كه در زمان انقباض دردآور هستند مثل درد قسمت پايين ستون فقرات
۲_ تكنيك­های فعال كننده گيرنده­های حسی محيطی: 
 گرما و سرمای سطحی از طريق پتوی گرم,‌ حوله مرطوب داغ,‌ دوش آب گرم,‌ كيسه يخ, حوله مرطوب سرد و ژل­های سيليكا به صورت سرد و گرم باشند. 
 زايمان در آب: قدرت تسكيندهندگی آب قرن­هاست كه شناخته شده است. 
 لمس و ماساژ: لمس و ماساژ به اشكال مختلف می­توانند باعث تسكين درد و تسهيل در شل­سازی بدن شوند. 
 طب سوزنی و طب فشاری: شامل وارد نمودن سوزن­هايی در محل­های استراتژيك بيش از ۳۶۵ نقطه در طول نصف­النهار بدن می­باشد. طب فشاری نيز به صورت فشار عميق بر نقاط طب سوزنی است. 
 تحريك الكتريك عصب از طريق پوست (TENS). 
 تزريق داخل جلدی آب استريل. 
 آروماتراپی: استفاده از روغن­های مخصوص مثل اسطوخودوس بر قسمت­هايی از بدن كه دردناك هستند به صورت ماساژ.
۳_ تكنيك­هايی كه باعث افزايش مهار مسيرهای پايين برنده درد می­شوند: 
  
  اين تكنيك يك نوع روش سازگاری با درد است. 
 تمركز و انحراف: تمركز بر روی تنفس, تمركز بر تجسم­های مثبت, انحراف فكر از درد مثل نگاه كردن, گوش دادن و توجه به محيط اطراف. 
 موزيك, صدای آرامش­بخش, و يا دعا. 
 هيپنوز. 
 بيوفيدبك: به فرد كمك می­كند تا در حد توانش بتواند فشارها و استرس­هايی را كه در آن قرار گرفته است را كاهش دهد. كه نياز به آمادگی و تمرين دارد.
۴_ روش­های آمادگی دوران بارداری: 
   شايد از مهمترين روش­های غيردارويی محسوب شود و به نظر می­آيد روش­های ديگر مكمل اين تكنيك باشند. در واقع استفاده از روش­های ديگر دارويی و غيردارويی در «مادر آماده شده» در طول بارداری تأثير بيشتری دارد. برای اين كه روش­های ديگر بتوانند مفيد و مؤثر واقع شوند بايد مادر در دوران بارداری آماده شود. در ضمن تأثير روش­های ديگر بيشتر مختص زمان زايمان است در صورتی كه روش فوق دارای نتايج مثبت در دوران بارداری نيز می­باشد. 
  مهمترين و معمول­ترين روش­های آمادگی دوران بارداری عبارتند از: 
  ۱_روش لاماز(Lamaze) 
  ۲_روش برادلی(Bradley) 
  ۳_روش ديك­ريد(Dick-Read) 
تشابه اين روش­ها در اين است كه بر سه اصل زير استوار است:
افزايش آگاهی مادران از طريق حضور در كلاس­های آموزشی كه از نيمه دوم بارداری شروع می­شود
تمرينات عصبی و عضلانی برای آماده كردن مادران
الگوی تنفسی و تن آرامی
تفاوت اساسی اين سه روش در تعداد جلسات و الگوی تنفسی و تن آرامی می­باشد. در هر سه روش حضور همراه بخصوص همسر توصيه می­شود ولی در روش برادلی تأكيد بر حضور همسر است و كاملاً مخالف دارودرمانی می­باشد و معتقد است كه ۹۰% مادرانی كه با روش برادلی برای زايمان آماده شده­اند بدون استفاده از هيچ­گونه مداخله پزشكی زايمان طبيعی دارند. 
   هدف هر سه روش كاهش عوارض دوران باردای و كاهش و كنترل دردهای زايمانی با حداقل استفاده از مداخلات پزشكی به منظور تسهيل و تشويق زايمان طبيعی است. البته هر مادری با هر تصميمی در مورد زايمانش می­تواند از فوايد اين كلاس­ها بهره­مند شود. 
  تكنيك های ارائه شده در كلاس آمادگی­های دوران بارداری و زايمان الهام گرفته از روش­های مختلف آمادگی دوران بارداری با توجه به فرهنگ زنان ایرانی و تجاربی است كه طی پروژه تحقيقاتی «بررسی تأثير كلاس­های آمادگی دوران بارداری بر سلامت مادر و نوزاد» و همچنین ده سال تجربه فیروزه روستا، مؤسس مركز می­باشد.